Στους δρόμους της δυστοπίας. Ο Παναγιώτης Μπλέτσας γράφει για το «Εμείς» του Γιεβγκιένι Ζαμιάτιν 24th Οκτώβριος 2018 – Posted in: Κριτικές, Νέα

Δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, 26/5/2016

 

Εμείς: Ήδη από τον τίτλο του δυστοπικού μυθιστορήματος, ο Γιεβγκιένι Ζαμιάτιν μαρτυρά κάτι από τον κόσμο που έχει σκηνοθετήσει και σκοπεύει να παρουσιάσει μέσα από τις σημειώσεις του D-503, του κεντρικού αφηγητή. Ο D-503 είναι ένας αριθμός ή, ακριβέστερα, μια αριθμημένη ύπαρξη μεταξύ των υπολοίπων. Το «Εμείς» αρχίζει και τελειώνει εκεί που η καταγραφή αριθμών λαμβάνει χώρα και ο D-503 μόνο ως καταγεγραμμένος αριθμός του «Εμείς» μπορεί να καταθέσει. Ή μήπως όχι;

Η συνθήκη εντός της οποίας υπάρχει ο αφηγητής, είναι ο κόσμος της ψυχρής αυτοματοποίησης. Περιγράφεται με περίσσια σαφήνεια (και πώς αλλιώς θα μπορούσε άλλωστε;) ένα σύστημα από το μέλλον όπου τα πάντα είναι εξαντλητικά σαφή. Ο άνθρωπος έχει υποταχθεί στην επιστήμη και τα συναισθήματα δεν είναι τίποτα περισσότερο από λυμένες μαθηματικές εξισώσεις.

Ολες οι εκφάνσεις της ανθρώπινης ύπαρξης έχουν ιατρικοποιηθεί: η φαντασία και η ψυχή δεν είναι τίποτα περισσότερο από ασθένειες που θεραπεύονται με έκθεση συγκεκριμένων νευρώνων σε ακτίνες Χ.

Το κρυφό, καθαυτό, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό καθώς τα πάντα έχουν εκτεθεί σε μια ολοκληρωτική θέαση: ένας κόσμος από γυαλί όπου τα πάντα είναι ορατά σε μια δικτατορία της διαφάνειας.

Δεν βρίσκουν, εξάλλου, λόγο να κρύψουν κάτι, αφού τα πάντα διευθετούνται από τον Ορθό Λόγο της επιστήμης και όλες οι λύσεις έχουν βρεθεί με όρους μιας αυστηρής αλήθειας που στεγανοποιεί τον άνθρωπο σε ένα αποστειρωμένο και απανταχού παρόν εργαστήριο.

Οι ανθρώπινες σχέσεις ορίζονται μέσα σε ένα απαρέγκλιτα οργανωμένο δίκτυο και ο χρόνος είναι πλήρως προγραμματισμένος, από το Κράτος, σε ωράρια. Φαγητό και έρωτας με το δελτίο… Αυτή είναι η έδρα του D-503.

Θα μπορούσε όλο αυτό να είναι μια φανταστική κατασκευή του συγγραφέα μέσα στο μηδέν; Mάλλον όχι. Πιθανότερα να αποτελεί την οριακή κατάσταση της σύγχρονης πραγματικότητας.

Η υπάρχουσα θεοποίηση του ορθολογισμού και της ανάπτυξης, ο εικονικός αυνανισμός, η αποϋποκειμενοποίηση της ύπαρξης σε έναν απλό χειριστή τεχνολογικών μέσων, η υποταγή του ανθρώπου στις κατασκευές του, ο υπερλειτουργισμός, η εμπορευματοποίηση, ο ιλιγγιώδης οικονομισμός και ο κρατικός ολοκληρωτισμός ως ενορχηστρωτής είναι αυτά που οπλίζουν την πένα του συγγραφέα.

Παρότι επομένως δείχνει να σκηνοθετεί έναν κόσμο του μέλλοντος από τον οποίο εκπέμπει σημειώσεις, μάλλον παραθέτει μια πραγματικότητα ήδη σκηνοθετημένη.

Ομως μέσα από τη δραστηριότητα του D-503 αυτή η επίπλαστη και σκοτεινή τελειότητα που υπόσχεται την ευτυχία ταράζεται από ρωγμές αμφισβήτησης και ελευθερίας. Ο συγγραφέας ανακαλύπτει με εξαιρετικό τρόπο τόπους όπου ο ολοκληρωτισμός της επιστήμης και του Κράτους δεν εκφράζονται ως αυθεντίες…

Στα διάκενα του ρομποτοποιημένου τρόπου ζωής επινοούνται τόποι (η «Αρχαία Οικία», πέρα από το «Τείχος» κ.ά.) όπου η φλόγα του έρωτα, της αμφισβήτησης και της εξέγερσης παραμένει αναμμένη. Τόποι που παραμένουν κρυμμένοι από την αβάσταχτη υπερπραγματικότητα του γυάλινου-αυτοματοποιημένου κόσμου. Τόποι που κρύβονται, όχι για να μην ιδωθούν, αλλά γιατί είναι ριζοσπαστικό να υπάρχουν ως κρυψώνες στο εσωτερικό του εξωτερικού της διαρκούς επιτήρησης.

Τόποι, εντός των οποίων οι σχέσεις αρνούνται το υπάρχον και μετασχηματίζουν τους όρους της ζωής, όχι με γνώμονα την επιστροφή στο παρελθόν αλλά την έκφραση στο παρόν: μέσα σε έναν στρατιωτικό στοίχο που παραστράτησε και σε ένα ερωτικό φιλί που δεν προγραμματίστηκε.

Ολη αυτή η σπίθα της αποδόμησης των σταθερών της ολοκληρωτικής αλήθειας της θετικής γνώσης μεταφέρεται από τον συγγραφέα με γοητευτικό τρόπο και στο εσωτερικό του αφηγητή. Μέσα στο έργο παρατίθενται, τεχνηέντως, τόσο η καθολική ευθυγράμμιση και αφομοίωση των νομικών κανόνων του «Μονοκράτους» που εξοστρακίζει την ύπαρξη στην ομογενοποίηση, όσο και η ενοχή και ο έλεγχος της ίδιας του της συμπεριφοράς.

Η πρώτη (η ευθυγράμμιση και ο συμβιβασμός) υποδεικνύει μια ύπαρξη εντελώς παραδομένη στα δεδομένα της ολοκληρωτικής επιστημονικής αλήθειας, ενώ η δεύτερη (η ενοχή) ένα υποκείμενο που ελέγχει μεν τη συμπεριφορά του βάσει των δεδομένων κανόνων, αλλά μόνο αφού αυτή ξεφεύγει από την προβλεπόμενη κανονιστική γραμμή.

Η εσωτερική σύγκρουση και τα ενοχικά συμπλέγματα ξεκινούν εκεί όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα παρεκκλίνει τού νομικά και ηθικά επιτρεπτού, εκεί όπου για τον D-503 ξεκινάει ο έρωτας.

Επιλογικά, θα μπορούσε κάποιος να συμπεράνει πως η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί να υπάρξει ακόμη και μέσα στη μεγαλύτερη φρίκη, χωρίς απαραίτητα να μπορεί να τη διαπιστώσει ως τέτοια, καθώς δεν υπάρχει μια εσωτερική ουσία που να τον ορίζει αλλά μόνο δυναμικές που τη διαπερνούν.

Η δυνατότητα, όμως, να θολώσει το καθαρό, να ταρακουνήσει το δεδομένο, να γκρεμίσει το τείχος, είναι πάντα δυνατή. Οχι όμως και δεδομένη.

Παναγιώτης Μπλέτσας (νομικός)